Në një lidhje direkte në emisionin “ABC e Mëngjesit”, kërkuesi në arkiva Alban Kraja ngre alarmin për një plagë të hapur të historisë shqiptare: grabitjen sistematike të trashëgimisë kulturore ndër shekuj.
Sipas tij, nga viti 1824 deri në vitin 2025, plot 13.622 vepra arti, të nëntokës dhe mbitokës, i janë marrë Shqipërisë. Një shifër tronditëse që nuk përfaqëson vetëm objekte të humbura, por pjesë të identitetit kombëtar.
Edhe më dramatike paraqitet periudha e viteve 1991–1997, kur vetëm nga muzetë shqiptarë u vodhën 2.182 vepra arti të listuara, duke treguar qartë dobësitë e sistemit dhe mungesën e mbrojtjes institucionale në atë kohë.
“Veprat tona të artit meritojnë rikthim në tokën amë,” thekson Kraja, duke shtuar se shumë prej këtyre artefakteve sot zbukurojnë muze të njohur në botë, ndërsa “klithin” për drejtësi dhe kthim në vendin e origjinës.
Ai ngre akuza të forta edhe ndaj fqinjëve, duke pretenduar se ndër vite janë përvetësuar jo vetëm objekte kulti dhe artefakte të lashta, por edhe figura historike, shenjtorë dhe elementë të trashëgimisë shpirtërore. Sipas tij, kjo shkon deri te tentativa për të deformuar rrënjët e hershme pellazgo-ilire.
Por përtej retorikës, realiteti mbetet kompleks. Trafikimi i veprave të artit është një fenomen i lidhur ngushtë me rrjete kriminale ndërkombëtare. Shumë objekte të vjedhura nga kisha, muze dhe site arkeologjike shqiptare kanë përfunduar jashtë vendit, shpesh të shitura në tregje të zeza ose të ekspozuara pa një histori të qartë origjine.
Hetimi i këtyre rasteve është i vështirë. Kërkon bashkëpunim ndërkombëtar, verifikim të detajuar të origjinës dhe dokumentim të saktë, një proces që shpesh zgjat me vite.
Kraja thekson se Shqipëria duhet të investojë më shumë në regjistrimin dhe dokumentimin e trashëgimisë kulturore, në mënyrë që çdo objekt të jetë i identifikueshëm dhe i mbrojtur. Po ashtu, ai kërkon forcim të ligjit dhe ndëshkime më të ashpra për autorët e këtyre krimeve.
Një tjetër problem mbetet siguria në institucionet kulturore, e cila në disa raste vazhdon të jetë e pamjaftueshme, duke i bërë objektet të prekshme nga vjedhja.
“Ne nuk duam asgjë të askujt, por nuk lejojmë të na vidhet historia dhe dinjiteti,” shprehet ai, duke e cilësuar mbrojtjen e trashëgimisë si një çështje kombëtare dhe identitare.
Një pjesë e rëndësishme e debatit lidhet edhe me praninë e artefakteve shqiptare në muze të mëdha ndërkombëtare, përfshirë Londrën, ku sipas Krajës ekspozohen objekte “Made in Albania” me histori të paqartë se si kanë dalë nga vendi.
Përtej angazhimit të tij kërkimor, Alban Kraja është vlerësuar edhe me çmime për kontributin në dokumentimin e historisë shqiptare. Një prej tyre, i marrë në Kosovë, ka për të një domethënie të veçantë.
“Është një çmim që ma ka dhënë populli. Vlen më shumë se çdo pasuri materiale,” shprehet ai.
Ndërkohë, kërkimet e tij vazhdojnë, përfshirë edhe gjurmimin e së vërtetës mbi varrin e Donika Kastriotit, një tjetër mister historik që pret përgjigje.